Czym jest kenbu? Taniec z mieczem i poezja samurajów

Taniec, nie walka

Kenbu oznacza taniec miecza, a pierwszą rzeczą, którą trzeba wiedzieć, jest to, że to teatr. Wykonawca dobywa, tnie i chowa katanę, ale nikt z nikim nie walczy i nic nie jest punktowane ani wygrywane. Ruchy dobrane są tak, by wyglądały czytelnie i mocno nawet z końca sali. Sami praktycy opisują kenbu jako sztukę sceniczną, która wyrosła z treningu wojskowego — co jest czymś innym niż sztuka walki. Miecz pozostaje w pamięci jako postać, nie jako broń, a poemat podpowiada, jaka to postać. Teatr mówi, że pierwszymi wykonawcami byli polityczni działacze okresu Bakumatsu, ostatnich lat szogunatu, którzy używali kenbu do medytacji, dla podniesienia morale i wyrażenia swojej determinacji.

Miecz, wachlarz i poemat

Szeroka rodzina tych sztuk nazywa się kenshibu, czyli taniec miecza i poezji. Kenbu to gałąź, która używa miecza. Shibu, zwane też senbu, to taniec wachlarza, z poezją na ogół mniej wojowniczą. Niektóre utwory kenbu również wykorzystują wachlarz, a klasyczny podstawowy styl, zwany ginkenshibu, wymaga tylko trzech rzeczy: głosu recytatora, miecza i wachlarza. Wszystko inne — od muzyki po oświetlenie — to późniejsze dodatki. Ta prostota sprawia, że przedstawienie może działać w małym pomieszczeniu bez żadnej scenografii. Tańce z mieczem sięgają czasów okresów Nara i Heian, ale współczesna forma kenshibu uważana jest za rozwój po 1868 roku, pierwszym roku ery Meiji.

• Kenbu: taniec miecza
• Shibu lub senbu: taniec wachlarza
• Ginkenshibu: forma klasyczna — głos, miecz i wachlarz

Najpierw poemat

Poemat intonowany w kenbu nazywa się shigin, a samo intonowanie to ginei. Recytator, ginshi, stoi z boku sceny, a tancerz, maishi, występuje na środku. Tancerz wykrzykuje sygnał, intonowanie się zaczyna, a ruch podąża za znaczeniem wersetu. Najczęstsze są poematy chińskie, zwłaszcza krótkie formy czterowersowe, choć używa się także japońskich waka i haiku. Głos recytatora wyznacza tempo całego utworu, a miecz mu odpowiada. Dzisiejszy główny styl często dodaje koto lub shakuhachi, w porządku: uwertura, pieśń i postludium, przy czym tancerz wchodzi na uwerturze, natomiast nagrana muzyka orkiestrowa stała się powszechna po wojnie.

Czytaj dalej: Shigin: recytowana poezja stojąca za kenbu

Jak powstaje utwór

Typowy program trwa od trzech do pięciu minut i zazwyczaj nie wymaga dekoracji ani rekwizytów. Choreografowie łączą utrwalone wzorce, a wykonawca może wymyślić nowy. Wzorce dzielą się na trzy grupy: działania mieczem w walkach, wyrazy charakteru i emocji oraz mitate — sztukę przedstawiania jednego przedmiotu za pomocą drugiego. Praca nóg to niski, przesuwany krok zwany suriashi oraz mocne tupnięcie stopą, tak silne, że wywołuje głośny dźwięk, wyrażające siłę. Znajomość większej liczby wzorców ułatwia odczytanie każdego utworu. Przemieszczanie się po scenie nazywa się hakobu, a nie chodzeniem, i występuje w mocnej, niskiej wersji bojowej oraz w bardziej wyprostowanej, tanecznej.

• Miecz może oznaczać laskę, łuk lub broń palną
• Wachlarz może oznaczać deszcz, wiatr, falę, drzwi lub hełm
• Tupnięcie nogą sygnalizuje siłę

Skąd pochodzą formy

Wzorce nazywane są kata, a teatr wywodzi je z okresu Sengoku, gdy dowódcy popisywali się swoją potęgą za pomocą wymyślnych zbroi i śmiałych prezentacji na polu bitwy. Te pokazy odwagi stały się podstawą form kenbu. Rządy samurajów sprawowały władzę w Japonii przez około siedem stuleci, począwszy od szogunatu Kamakura w XII wieku. Samo słowo samuraj pochodzi od czasownika oznaczającego służyć, a najwcześniejsi samurajowie strzegli arystokratów. Sztuka ta jest młodsza niż ta długa historia, ale jej słownik zapożycza z niej wszystko. Samurajowie nosili katanę ostrzem do góry, przeciętą przez pas, tak aby jednym ruchem można było dobyć i uderzyć, natomiast starsza tachi wisiała u pasa ostrzem w dół. Niektóre choreografie kenbu wciąż podkreślają ten starszy miecz.

Utwór z repertuaru

Jeden dobrze znany utwór czerpie swój poemat od Rai San'yō, urodzonego w rodzinie samurajskiej uczonego, który żył w latach 1780–1832 i zmarł w Kioto. Jego wiersz opisuje rywalizację między watażkami Uesugi Kenshinem i Takedą Shingenem w erze Sengoku, opowiedzianą z punktu widzenia Uesugi. Bitwy stoczone w latach 1553–1564 na równinie Kawanakajima są powszechnie znane pod tą nazwą, a w najsłynniejszej relacji ze starcia z 1561 roku Shingen odbija cios Kenshina swoim wachlarzem sygnałowym. Znajomość poety i historii pomaga w odbiorze choreografii, dlatego teatr sugeruje przeczytanie o poemacie przed obejrzeniem go.

Jak stała się sztuką sceniczną

Po przybyciu statków komodora Perry'ego w 1853 roku samurajowie debatowali nad przyszłością Japonii, a niektórzy przelali swoje myśli na poezję w chińskim stylu, recytując ją podczas tańca z mieczem i wachlarzem. Potem stary porządek upadł. W 1867 roku władza polityczna została zwrócona cesarzowi w zamku Nijō w Kioto, co esej teatru wskazuje jako koniec epoki samurajów. W 1870 roku pospólstwu zakazano noszenia mieczy, a edykt z 1876 roku zakazał ich publicznego noszenia niemal wszystkim. Mistrzowie szermierki zaczęli wystawiać pokazy fechtunku na początku lat 70. XIX wieku, a kenbu rozprzestrzeniło się po całej Japonii. Esej historyczny teatru datuje kenbu jako tradycyjną sztukę performatywną na szkołę w Tokio założoną w 1890 roku.

Miecze, zakazy i wachlarze

Kenbu musiało przetrwać drugi zakaz. Po drugiej wojnie światowej posiadanie mieczy było w Japonii nielegalne przez około siedem lat, a szkoły kenbu przestawiły się na wachlarze. Gdy miecze znów stały się legalne, wersja z wachlarzem pozostała, a shibu z czasem wyrosło na styl odrębny od kenbu. Dziś w Japonii istnieje ponad sto szkół kenbu, a teatr w Kioto podaje, że jego instruktorzy mają dyplomy jednej z nich. Został założony w 2014 roku przez następcę jednej z takich szkół, więc rodowód stojący za tancerzami jest żywy. Współczesne kenshibu samo wywodzi się od objazdowej firmy fechtunkowej założonej w 1872 roku, choć wiele późniejszych szkół ma inne korzenie.

Co noszą tancerze

Kenbu wykonuje się w kimonie i hakamie, a teatr opisuje swoje kimono jako z herbem. Opcjonalne dodatki to opaska na głowę, troki na rękawy i biały pas na wierzchu troków hakamy, a tancerze noszą tabi, skarpety z podziałem na palce. Kostium nie zasłania miecza ani wachlarza i pozwala dostrzec ruch, a jednocześnie łączy występ z samurajskim strojem, który przywołuje. Hakama trafiła do Japonii około VI wieku i nosi się ją także w kendo i iaido, dlatego wygląda naturalnie u boku miecza. Przewodnik po kostiumie do kenbu omawia każdy element i wyjaśnia, dlaczego hakama jest skonstruowana tak, jak jest.

Czytaj dalej: Stroje kenbu: kimono, hakama, miecz i wachlarz

Na co zwrócić uwagę podczas pokazu

Pokaz w Kioto prezentuje zarówno tradycyjne, jak i nowoczesne kenbu, a także technikę wachlarza, z wprowadzeniem w języku angielskim. Obserwuj głos recytatora równie uważnie jak miecz: to poemat nadaje tempo. Wypatruj mitate, gdzie ruch wachlarza oznacza falę albo drzwi. Zwróć uwagę na przesuwany krok i nagłe tupnięcie. Utwory są krótkie, więc jeśli poemat przemknie zbyt szybko, by go śledzić, patrz na wachlarz i stopy, które niosą tę samą opowieść. Potem, podczas krótkiej lekcji, zauważ, jak trudno jest zatrzymać cięcie czysto. To właśnie ta kontrola, bardziej niż szybkość, jest tym, co tancerze ci pokazują.

Czytaj dalej: Samurai kenbu w Kioto: wybierz i zarezerwuj

Dla kogo to nie jest

Kenbu nie jest dla kogoś, kto liczy na pojedynek albo dynamiczne show akcji. Utwory są krótkie, poemty są po japońsku, a efekt zależy od bezruchu i kontroli. Jeśli chcesz walki na miecze, wybierz raczej lekcję kendo. Jeśli pragniesz widowiska z rytmem, pokaz bębnów taiko w pobliżu Kawaramachi jest bliższy temu, co sobie wyobrażasz. A jeśli musisz sfilmować to, co widzisz, ten pokaz nie pozwala na fotografowanie podczas występu.