Wat is kenbu? Zwaarddans en samoerai-poëzie

Een dans, geen gevecht

Kenbu betekent zwaarddans, en het eerste dat u moet weten, is dat het theater is. Een performer trekt een katana, snijdt en steekt hem terug in de schede, maar niemand vecht tegen iemand anders en er wordt niets gescoord of gewonnen. De bewegingen zijn gekozen om duidelijk en krachtig te lijken vanaf de achterkant van een zaal. De beoefenaars zelf beschrijven het als een podiumkunst die uit vechtkunsttraining is voortgekomen, wat iets anders is dan een martial art. Het zwaard blijft in uw gedachten als personage, niet als wapen, en het gedicht vertelt u welk personage het is. Het theater zegt dat de eerste performers politieke figuren uit de Bakumatsu-periode waren, de laatste jaren van het shogunaat, die kenbu gebruikten voor meditatie, voor moreel en om hun vastberadenheid uit te drukken.

Zwaard, waaier en gedicht

De bredere familie heet kenshibu, ruwweg zwaard- en poëziedansen. Kenbu is de tak die een zwaard gebruikt. Shibu, ook wel senbu genoemd, is de waaierdans, met poëzie die over het algemeen minder krijgshaftig is. Sommige kenbu-stukken gebruiken ook een waaier, en de klassieke basiestijl, ginkenshibu genoemd, heeft slechts drie dingen nodig: de stem van een reciteur, een zwaard en een waaier. Al het andere, van muziek tot belichting, is een latere toevoeging. Die eenvoud is de reden waarom een voorstelling kan werken in een kleine ruimte zonder decor. Zwaarddansen gaan terug tot de Nara- en Heian-periodes, maar de moderne vorm van kenshibu wordt beschouwd als een ontwikkeling na 1868, het eerste jaar van het Meiji-tijdperk.

• Kenbu: zwaarddans
• Shibu of senbu: waaierdans
• Ginkenshibu: de klassieke vorm, stem, zwaard en waaier

Het gedicht komt eerst

Het gedicht dat bij kenbu wordt gereciteerd, heet shigin, en het reciteren zelf is ginei. De reciteur, de ginshi, staat aan de zijkant van het podium, en de danser, de maishi, treedt op in het midden. De danser roept een signaal, het reciteren begint en de beweging volgt de betekenis van het vers. Chinese gedichten komen het meest voor, vooral korte vormen van vier regels, hoewel Japanse waka en haiku ook worden gebruikt. De stem van de reciteur bepaalt het tempo van het hele stuk, en het zwaard antwoordt daarop. De hedendaagse mainstreamstijl voegt vaak een koto of shakuhachi toe, in de volgorde ouverture, lied en postlude, waarbij de danser binnenkomt op de ouverture, terwijl opgenomen orkestmuziek na de oorlog gebruikelijk werd.

Lees verder: Shigin: de gereciteerde poëzie achter kenbu

Hoe een stuk is opgebouwd

Een typisch programma duurt ongeveer drie tot vijf minuten en heeft meestal geen decor of rekwisieten nodig. Choreografen combineren gevestigde patronen en een performer kan een nieuw patroon bedenken. De patronen vallen in drie groepen uiteen: zwaardacties voor gevechten, uitdrukkingen van karakter en emotie, en mitate, de kunst om het ene object voor het andere te laten staan. Het voetenwerk is een lage, glijdende stap genaamd suriashi, en een krachtige voetstamp, zo hard dat hij een luid geluid maakt, drukt macht uit. Meer patronen kennen maakt elk stuk makkelijker te lezen. Je over het toneel verplaatsen heet hakobu, niet lopen, en het komt in een stevige, lage martial versie en een meer rechtopstaande, dansachtige versie.

• Een zwaard kan staan voor een wandelstok, een boog of een geweer
• Een waaier kan staan voor regen, wind, een golf, een deur of een helm
• Een voetstamp signaleert kracht

Waar de vormen vandaan komen

De patronen heten kata, en het theater herleidt ze tot de Sengoku-periode, toen commandanten pronkten met hun macht door middel van uitgebreide harnassen en gedurfde vertoningen op het slagveld. Die vertoningen van moed werden de basis voor de vormen van kenbu. Samoerai-regeringen heersten ongeveer zeven eeuwen over Japan, te beginnen met het Kamakura-shogunaat in de 12e eeuw. Het woord samoerai zelf komt van een werkwoord dat dienen betekent, en de vroegste samoerai beschermden aristocraten. De kunst is jonger dan die lange geschiedenis, maar haar vocabulaire leent van alles daaruit. Samoerai droegen de katana met de scherpe kant naar boven, door de sjerp gestoken, zodat één beweging kon trekken en toeslaan, en de oudere tachi hing met de scherpe kant naar beneden aan de riem. Sommige kenbu-choreografieën benadrukken nog steeds dat oudere zwaard.

Een stuk uit het repertoire

Een bekend stuk ontleent zijn gedicht aan Rai San'yō, een uit een samoeraifamilie geboren geleerde die leefde van 1780 tot 1832 en stierf in Kyoto. Zijn verzen beschrijven de rivaliteit tussen de krijgsheren Uesugi Kenshin en Takeda Shingen in het Sengoku-tijdperk, verteld vanuit het perspectief van Uesugi. De veldslagen, uitgevochten tussen 1553 en 1564 op de vlakte van Kawanakajima, staan algemeen onder die naam bekend, en in het bekendste verslag van de botsing van 1561 pareert Shingen de slag van Kenshin met zijn signaalwaaier. De dichter en het verhaal kennen helpt bij de choreografie, dus het theater raadt aan om over een gedicht te lezen voordat je gaat kijken.

Hoe het een podiumkunst werd

Nadat de schepen van Commodore Perry in 1853 arriveerden, discussieerden samoerai over de toekomst van Japan en sommigen verwoordden hun gedachten in Chinese-stijl gedichten, die zij reciteerden terwijl zij dansten met zwaard en waaier. Toen stortte de oude orde ineen. In 1867 werd de politieke macht teruggegeven aan de keizer in Kasteel Nijō in Kyoto, wat het essay van het theater markeert als het einde van het samoeraitijdperk. Gewone burgers mochten vanaf 1870 geen zwaarden meer dragen, en een edict uit 1876 verbood het dragen ervan in het openbaar voor vrijwel iedereen. Meester-zwaardvechters begonnen in het vroege begin van de jaren 1870 fencing-shows op te voeren, en kenbu verspreidde zich over heel Japan. Het geschiedenisessay van het theater dateert kenbu als traditionele podiumkunst vanaf een Tokio-school opgericht in 1890.

Zwaarden, verboden en waaiers

Kenbu heeft een tweede verbod moeten overleven. Na de Tweede Wereldoorlog was het bezit van zwaarden in Japan ongeveer zeven jaar lang verboden, en kenbu-scholen schakelden over op waaiers. Toen zwaarden weer legaal werden, bleef de waierversie bestaan, en shibu groeide later uit tot een stijl die zich onderscheidt van kenbu. Vandaag de dag zijn er meer dan honderd kenbu-scholen in Japan, en het Kyoto-theater zegt dat zijn instructeurs diploma's bezitten van een van hen. Het werd in 2014 opgericht door de opvolger van een dergelijke school, dus de afstamming achter de dansers is een levende. Modern kenshibu zelf voert terug tot een rondreizend fencing-gezelschap opgericht in 1872, hoewel veel latere scholen andere oorsprongen hebben.

Wat de dansers dragen

Kenbu wordt uitgevoerd in kimono en hakama, en het theater beschrijft zijn kimono als voorzien van een familiewapen. Optionele extra's zijn een hoofdband, mouwbanden en een witte riem over de hakama-bandjes, en de dansers dragen tabi, de sokken met gesplitste teen. Het kostuum houdt het zwaard en de waaier vrij en de beweging zichtbaar, en het verbindt de voorstelling met de samoeraikleding die het oproept. Hakama arriveerden rond de zesde eeuw in Japan en worden ook gedragen bij kendo en iaido, wat verklaart waarom ze zo vertrouwd staan naast een zwaard. De gids voor kenbu-kostuum behandelt elk onderdeel, en waarom een hakama is gemaakt zoals hij is.

Lees verder: Kenbu-kostuum: kimono, hakama, zwaard en waaier

Waar je op moet letten tijdens de voorstelling

De voorstelling in Kyoto toont zowel traditionele als nieuwe kenbu, plus waaiertechniek, met een Engelse inleiding. Let net zo goed op de stem van de reciteur als op het zwaard: het gedicht bepaalt het tempo. Let op mitate, waarbij een zwaai van de waaier een golf of een deur is. Merk de glijdende wandeling op en de plotselinge stamp. De stukken zijn kort, dus als een gedicht te snel gaat om te volgen, let dan op de waaier en de voeten, die hetzelfde verhaal vertellen. Merk dan, in de korte les, op hoe moeilijk het is om een slag zuiver te stoppen. Die beheersing, meer dan snelheid, is wat de dansers je laten zien.

Lees verder: Samurai kenbu in Kyoto: kiezen en boeken

Voor wie dit niet is

Kenbu is niet voor wie hoopt op een duel of een snelle actieshow. De stukken zijn kort, de gedichten zijn in het Japans, en het effect hangt af van stilte en beheersing. Als je een zwaardgevecht wilt, kijk dan eerder naar een kendoles. Als je spektakel met een beat wilt, komt de taiko-drumshow bij Kawaramachi dichter bij wat je je voorstelt. En als je wilt filmen wat je ziet, staat deze show geen fotografie toe tijdens de voorstelling.